ไม่ง่ายที่จะทำให้วัยรุ่นบ้านเราตบเท้าเข้ามารับบริการด้านสุขภาพ เหมือนรวมตัวไปดูคอนเสิร์ตเกาหลี เพราะเรื่องสุขภาพไม่ใช่ความบันเทิง ไม่ใช่ประเด็นหลักที่วัยรุ่นคุยกันรายวัน เว้นแต่เวลามีปัญหาหนักๆ ไม่รู้จะปรึกษาใครถึงกระซิบกระซาบกัน ช่วงเวลาของความสับสน ความกลัวจนไม่กล้าปรึกษาผู้ใหญ่ ความไม่รู้และความไร้เดียงสา จึงพยายามจะแก้ไขปัญหาด้วยตนเอง โดยการค้นหาข้อมูลจากโลกออนไลน์ ซึ่งข้อมูลที่ได้มานั้นจะถูกต้องหรือไม่ไม่มีทางทราบได้เลย จากจุดเริ่มต้นเล็กๆ ที่ได้กล่าวมาอาจจะผลส่งเสียถึงขั้นสูญเสียชีวิตได้ แต่วันหนึ่งเมื่อเขาพบว่ามีคนที่สามารถรับฟัง มีความเป็นมิตร เข้าอกเข้าใจ หัวใจที่เต็มไปด้วยความสับสนและทุกข์ทรมานใจ กำลังจะหมดไป และมีความไว้ใจ เชื่อใจ เข้ามาแทนที่ เพื่อนำไปสู่การส่งต่อบริการที่ปลอดภัยและเป็นมิตรสำหรับวัยรุ่น

อนุสรา หวังสุดดี  พยาบาลวิชาชีพชำนาญการ โรงพยาบาลชัยภูมิ เป็นอีกคนหนึ่งที่ทุ่มเท ทำงานด้านให้คำปรึกษากับวัยรุ่นเรื่องสุขภาพ อนามัย โดยสร้างเครือข่ายแกนนำเยาวชนขึ้นมาตามสถาบันการศึกษาเพื่อเป็นกระบอกเสียงบอกเพื่อนๆ ให้รู้จักและสามารถเดินเข้ามาขอคำปรึกษาได้เสมอ

จุดเริ่มต้นของคลินิกวัยรุ่น

เดิมทีพี่ทำงานเรื่องการป้องกันและควบคุมโรค เช่น เอดส์ กามโรคด้านเยาวชนมาอย่างต่อเนื่อง พอมีประเด็นเรื่องตั้งครรภ์ไม่พร้อมในวัยรุ่นเข้ามา ก็สอดคล้องกับงานจึงรับทำอย่างต่อเนื่อง ตอนนั้นยังไม่มีคลินิกที่ให้บริการอย่างเป็นรูปธรรม คลินิกวัยรุ่น โรงพยาบาลชัยภูมิตั้งขึ้นในปี พ.ศ.2555 ยังเป็นแค่มุมเล็กๆ ที่ขอแบ่งจากงานเวชกรรม มีเด็กเข้ามารับบริการบ้าง หลังย้ายไปอยู่อาคารใหม่ส่งผลให้งานส่วนนี้ชะลอตัวลง แต่หลังจากมี พ.ร.บ. ท้องวัยรุ่นขึ้นมา พี่จึงเสนอเรื่องคลินิกวัยรุ่นกับทางผู้บริหาร ผู้อำนวยการโรงพยาบาล หัวหน้าเห็นความสำคัญ เห็นว่าเราทำงานอย่างจริงจัง มีเด็กๆ เข้ามาหาเรา จึงสนับสนุนอนุมัติให้จัดตั้งเป็นคลินิกวัยรุ่นอย่างเต็มรูปแบบ

ดำเนินการอย่างไร

เราได้งบประมาณสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) โดยดำเนินงานผ่านแกนนำเยาวชนตามสถาบันการศึกษา ขอความร่วมมือจากโรงเรียน อาจารย์จะช่วยคัดเลือกเยาวชน และอบรมและสร้างเยาวชนแกนนำเพื่อสร้างเครือข่ายวัยรุ่นในโรงเรียน โดยมีตัวอย่างของความร่วมมือระหว่างภาคสาธารณสุขและภาคการศึกษา ได้แก่ โรงเรียนชัยภูมิภักดีชุมพล โรงเรียนสตรีชัยภูมิ โรงเรียนเมืองพญาแลวิทยา โรงเรียนกุดต้มวิทยา โรงเรียนห้วยต้อนพิทยาคม และโรงเรียนกาญจนาภิเษกวิทยาลัย ในปัจจุบันขยายไปถึงโรงเรียนอาชีวะ เช่น เทคนิคชัยภูมิ วิทยาลัยเกษตรและเทคโนโลยีชัยภูมิ สถาบันชัยภูมิเทคนิค เรายังลงไปที่วิทยาลัยสารพัดช่างที่ชัยภูมิ และมหาวิทยาลัยราชภัฏ  (ตอบรับดีมาก) โดยมีเจ้าหน้าที่จาก path2health และ NGO จากตำบลนาฝายลงพื้นที่สนับสนุนข้อมูลและช่วยเรื่องการทำกิจกรรมรณรงค์ ประชาสัมพันธ์ให้น้องๆ เหล่านี้เป็นกระบอกเสียงบอกต่อเพื่อน ว่าเพื่อนคนไหนมีปัญหาหรืออยากตรวจเลือด ตั้งครรภ์ไม่พร้อมเข้ามาหาพี่โดยตรง ไม่ต้องผ่านแผนกผู้ป่วยนอก มีการลงทะเบียน แต่จะไม่มีใครรู้ว่าเขามาใช้บริการ เพราะข้อมูลเก็บเป็นความลับ บางคนก็โทรศัพท์มาขอคำปรึกษาซี่งเป็นเบอร์ส่วนตัวพี่ ไม่เคยปิด หรือส่งคำปรึกษามาทางไลน์ ทางแมสเซนเจอร์ ไม่บอกชื่อ ก็ไม่เป็นไร ให้คำปรึกษาได้หมด

เรื่องที่น้อง ขอคำปรึกษา

ส่วนใหญ่น้องผู้หญิงจะปรึกษาเรื่องท้องไม่พร้อม การตั้งครรภ์ในวัยรุ่น มีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน หรือมีน้ำนมไหลออกมาไม่แน่ใจอาการแบบนี้เรียกว่าท้องหรือไม่ เป็นต้น น้องผู้ชายจะถามเรื่องโรคติดต่อจากการมีเพศสัมพันธ์ เช่น มีหูดหงอนไก่ ปัสสาวะแสบขัด เป็นต้น เราก็ส่งต่อไปคลินิกกามโรคที่ชัยภูมิ ตอนนี้มีโครงการตรวจเลือดน้องๆ MSM กลุ่มชายที่มีเพศสัมพันธ์กับชาย เข้ามาเป็นร้อย และน้องกลุ่ม M ก็ชวนเพื่อนกลุ่มอื่นๆ เข้ามาทั้งในระบบและนอกระบบการศึกษา แกนนำเยาวชนมีส่วนช่วยได้มากในการทำงาน โดยช่องทางการพูดคุย ได้แก่ ไลน์ เฟสบุ๊ก มีการบอกต่อบริการโดยวัยรุ่นบางคนมาเจาะเลือดจะเช็คอินแล้วบอกเพื่อนว่าตอนนี้อยู่ที่ไหน กำลังทำอะไร ซึ่งทำให้คลินิกวัยรุ่นเราได้รับการประชาสัมพันธ์ไปด้วย มีน้องหน้าใหม่ๆ กล้าเข้ามาใช้บริการ ถามเขาว่ารู้จากไหน ส่วนใหญ่ได้ข่าวจากแกนนำเยาวชนซึ่งเป็นเพื่อนๆ ของเขาที่เคยมาอบรมกับเรา ส่วนเรื่องเข้ามาใช้บริการเพื่อยุติการตั้งครรภ์บอกเป็นตัวเลขไม่ได้ว่ากี่คน เพราะบางเดือนก็มาก บางเดือนก็น้อย 2-3 ราย ไม่แน่นอน

หน่วยงานไหนบ้างที่เป็นเครือข่ายในการทำงาน

นอกจากแกนนำเยาวชนจากสถาบันการศึกษา ยังมีเครือข่ายที่เข้มแข็งที่เคยทำงานเอดส์ด้วยกันมาก่อน รู้จักกันเป็นสิบๆปี พี่ทำงานในเชิงของการตั้งรับ โดยเด็กจะเข้ารับบริการ ต้องการบริการอะไรแจ้งได้ ทางคลินิกจะจัดการและส่งต่อให้ เช่น โรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ หรือท้องวัยรุ่น กรณีที่น้องต้องการยุติการตั้งครรภ์ จะส่งต่อให้โรงพยาบาลเครือข่าย คือ แก้งคร้อ และโรงพยาบาลบัวใหญ่ (จ.นครราชสีมา) อยู่ใกล้เรา หรือน้อง อยากจะตั้งครรภ์ต่อไป จะมีบริการให้คำปรึกษาเรื่องฝากครรภ์ ไม่ต้องผ่านแผนกผู้ป่วยนอก สามารถเข้าขอคำปรึกษาจากพี่ได้โดยตรง เมื่อเข้ารับการให้การปรึกษาแล้วจึงจะส่งต่อเพื่อฝากครรภ์ต่อไป ในกรณีของการติดตามหลังการเข้ารับบริการ โดยปกติจะมีการขอเบอร์น้อง เบอร์เพื่อน ผู้ปกครอง นอกจากนี้ยังการมีส่วนร่วมในชุมชน โดยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่อำนวยความสะดวกในการทำงาน และมีสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดชัยภูมิ ที่เป็นเครือข่ายทำงานร่วมกันมานานช่วยเป็นแม่ข่ายในการทำงานอีกแรง ในส่วนเครือข่ายระดับตำบลมีโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่นำร่อง 3 ตำบล ได้แก่ ตำบลโนนสำราญ ตำบลนาฝาย และตำบลในเมือง ในชุมชนเองมีอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน แกนนำชุมชน ร่วมดำเนินกิจกรรมต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการสำรวจชุมชน หรือการสื่อสารกับพ่อแม่

อุปสรรคและข้อท้าทายที่ยังต้องพัฒนา

อุปสรรค พี่คิดว่าเป็นเรื่องการสอนเพศศึกษาในโรงเรียน บางครั้งเวลาไปอบรมมีผู้ใหญ่บางคนไม่เข้าใจ ทำไมเราต้องแจกถุงยางแก่นักเรียน เป็นการชี้โพรงให้กระรอกหรือเปล่า ขณะที่อาจารย์บางคนก็เปิดใจ อย่างในสถาบันอาชีวะ ทางคลินิกมีความสนใจที่จะทำแต่ต้องหาแนวร่วมเพิ่มขึ้นทั้งอาจารย์และนักเรียน ซึ่งนักเรียนให้ความร่วมมือเต็มที่ ตอนนี้สามารถสร้างแกนนำได้เป็นจำนวนมาก เพื่อให้แกนนำเหล่านี้สามารถให้ความรู้แก่เพื่อนๆ ได้ นอกจากนี้อาจารย์ที่สามารถคัดเลือกแกนนำเยาวชนเพื่อทำกิจกรรมได้ ส่งผลให้เราเข้าถึงเด็กก็ง่ายยิ่งขึ้น

สิ่งที่ต่อยอดจากการทำงานและกำลังใจส่งต่อถึงคนทำงานท้องวัยรุ่น

อยากให้มีศูนย์ที่เป็นมิตรแก่เยาวชนในโรงเรียน อยากให้มีอาจารย์ที่ปรึกษาดูแลผ่านการทำงานเครือข่ายแกนนำเยาวชน ก้าวแรกของเด็ก อาจไม่ต้องมาหาเราแต่เข้ามาคุยกับอาจารย์ผู้ใหญ่ใจดีที่เข้าใจในโรงเรียนได้ จากนั้นจึงมีการประสานงานเพื่อส่งต่อบริการที่เป็นมิตรสำหรับวัยรุ่นได้ อยากฝากไปถึงคนทำงานว่าถ้าเราตั้งใจจะทำอย่างจริงจัง มีใจรัก ห่วงใยเยาวชน  มีข้อมูลที่เพียงพอ คิดว่าปัญหาหรืออุปสรรคต่างๆ ต่อให้ยากแค่ไหน ก็จะผ่านไปได้

วันหนึ่งเด็กจะเต็มใจเดินเข้ามาหาผู้ใหญ่ กล้าที่จะเขามาคุย ถ้าเราแสดงให้เขาเห็นว่าเราพร้อมเป็นเพื่อนกับเขา และเขามีความสำคัญสำหรับเรา เพราะประตูคลินิกวัยรุ่น เปิดกว้างสำหรับน้องๆ ทุกคน